Şu an bu kelimeleri gözlerinizle takip ediyor olabilirsiniz ama kafanızın içindeki ses seslendirmeye başladı bile. Bazı cümleleri aceleyle geçiyor, bazılarında duruyor, bazılarında sesini yükseltiyor, bazılarında ise sanki dünyanın son sırrını fısıldıyormuşçasına tam herkes her şey bitti sanırken nefesini tutup son kelimeyi söylüyor. Kabul edin, son kısmı biraz teatral okudunuz.

Metin sessiz bir şey değil. Nasıl okunursa okunsun. Okur kelimeleri gözleriyle takip eder ama onları zihninde belli bir hız, vurgu ve ritimle duyar. Cümlenin uzunluğu, durakların yeri ve kelimelerin ses yapısı okuma hızını ve vurguyu etkileyebilir. 

Bu yazıda, okurun iç sesini yöneten yapı taşlarına, yani metnin nabzına ve bu mekanizmayı kontrol eden en temel araçlara bakacağız. Amacımız okuru istediğimiz yerde hızlandırıp istediğimiz yerde yavaşlatabilecek yapısal beceriyi kazanmak. Bunun için de önce metnin hızını tarif ederken kullanacağımız üç temel kavramı birbirinden ayırmamız gerekiyor. 

Ritim, tempo ve pacing birbirine oldukça yakın kavramlar. Hatta gündelik kullanımda çoğu zaman birbirlerinin yerine kullanılıyorlar. Ama biz yine de her birinin ne anlama geldiğini iyice öğrenelim ki hem işimiz kolaylaşsın hem daha iyi yazmaya başlayalım. 

Ritim, Tempo ve Pacing

Ritim, kafiyeli dizelerin veya edebi metinlerin tekelinde değil. Bir kullanım kılavuzunun da ritmi vardır, bir reklam metninin de, bir e-postanın da, bir bilimsel makalenin de, kötü yazılmış bir belediye duyurusunun da vardır. Genellikle insanı hayattan soğutan türden ama vardır. Ama nasıl? Önce ritim derken ne kastediyoruz, ona bakalım. Sonra nasıl kısmına geçeceğim. 

Ritim Nedir?

Ritmi, metnin hareket örüntüsü olarak düşünmeliyiz. Cümlelerin ne kadar uzun olduğu, kelimelerin ne kadar ağır veya hafif ilerlediği, nerede durduğumuz, nerede virgülle devam ettiğimiz, paragrafları nerede kırdığımız, aynı yapıyı kaç kez tekrarladığımız, bir cümlede ne kadar bilgi taşıdığımız, hatta kelimelerin ağızdan ne kadar kolay çıktığı… Bunların hepsi bir araya gelip metne kendine özgü bir hareket katar. Cümle uzunluğu, kelime uzunluğu, sözdizimi, duraklar, noktalama işaretleri, paragraf kırılımları, bilgi yoğunluğu, fonetik yapı, vurgu ve beyaz alanların tamamı ritmi oluşturur.

Ritim kesinlikle sürekli aynı tempoda yazmak değil. Beş kısa cümleyi art arda yazabilirsiniz. İlk ikisi güçlü gelir. Üçüncüde düzeni fark ederiz. Dördüncüde tahmin ederiz. Beşincide sıkılırız. Bu ritim değil, metronom. Bizim buna ihtiyacımız yok. 

Uzun bir cümleden sonra gelen kısa cümle, yoğun bir paragraftan sonra bırakılan beyaz alan, birbirini hızla takip eden fiillerin ardından gelen ani bir duruş… Okurun zihni bu değişiklikleri bilinçli olarak fark etmez ama hisseder.

Hatta ritimsizlik dediğimiz şey bile aslında bir çeşit ritimdir. Her cümlenin aşağı yukarı aynı uzunlukta, aynı yapıda ve aynı yoğunlukta ilerlediği metinlerin insanı neden birkaç paragraf sonra uyuşturduğunu monotonluk denen olgu açıklıyor.

Tabii yalnızca metindeki hareketin değişip değişmediğine değil, bu değişimin okuma hızını nasıl etkilediğine de bakmamız gerekiyor. Çünkü aynı ritmik yapı, cümlelerin uzunluğuna, yoğunluğuna ve duraklarına bağlı olarak metni okura bambaşka hızlarda okutabilir.

Tempo Nedir?

Ritim metnin nasıl hareket ettiğiyse, tempo bu hareketin ne kadar hızlı olduğudur. 

Hızlı metin demek iyi metin demek değildir. Yavaş metin demek de kötü metin demek değildir. İnternette yazı yazmaya dair tavsiyelerin önemli bir kısmı sanki insanlığın tamamı otuz saniye içinde başka bir sekmeye kaçmak üzereymiş gibi davranıyor. Bu bazen doğru ama her zaman değil. 

Cümleleri kısaltın. Paragrafları kısaltın. Hızlı olun. Hemen konuya girin. Kimsenin vakti yok.

Ama bir yangın alarmının çalışma talimatıyla lüks bir otelin balayına özel satış sayfasının aynı tempoda ilerlemesi sizce de biraz tuhaf olmaz mı?

Güzel bir kontrast var. Biri acil, doğrudan, mümkün olduğunca hızlı anlaşılmak zorunda, diğerinin ise okuru bir atmosferin içinde tutmak için gayet ağırdan alma hakkı var. 

Tempo, dolayısıyla, okurun o anda ne kadar hızlı ilerlemesini istediğinizle alakalı. Okuyucuyu metne mıhlayan şeylerden biri de gerilim yükselirken tempoyu artırmak, söylediğimiz şeyin biraz zihnine çökmesini istediğimizde tempoyu düşürmek.

Ritmi anladık. Tempoyu anladık. Hepsi tamam. Kısa metinlerde bu ikiliyi takip etmek çok zor değil ama uzun metinlerde bunu sistematik bir şekilde haritalandırmak gerekiyor ki metin akıcı bir şekilde okunabilsin. Şimdi bu haritayı nasıl çıkarabileceğimize de bakalım.

Pacing Nedir?

Bu kelimenin bir Türkçe karşılığı var mı emin değilim. 

Pacing, temponun metin boyunca bilinçli biçimde yönetilmesidir. Cümle uzunluğu, sözdizimi, noktalama, bilgi yoğunluğu, paragraf yapısı, kelime seçimi ve duraklar konusunda verdiğiniz tüm mikro kararların tamamı birleştiğinde ortaya metnin pacing’i çıkar. Okur yazarın ona izin verdiği hızda ilerler. 

Aldığınız ritmik bir karar, okuru giderek hızlandırıyor ve sonra aniden durduruyorsa artık elimizde bir pacing tercihi var.

Bunu sinemadaki kurgu gibi de düşünebilirsiniz. Planların birbirine nasıl bağlandığı, sahnelerin ne kadar sürdüğü, nerede kesildiği, nerede izleyiciye nefes verildiği ve doruk noktasına nasıl ulaşıldığı kurguyu oluşturur. Metinde de aynı şey oluyor.

Metnin pacing’ini belirleyen sözdizimi, kelime seçimi, fonetik yapı, noktalama işaretleri, paragraf kırılımları ve beyaz alan gibi düzinelerce mikro araç var. Ama bunların hepsini bu yazıda anlatmaya kalkarsam bu yazı 6-7 ay daha bitmez ve siz de zaten okumazsınız doğal olarak. Bu yüzden olayı temelden kavramak için şimdilik iç sesin ilerleme hızını belirleyen en kaba, en belirgin ve en etkili araçla başlayacağız. Cümle uzunluğu ile.

Cümle Uzunluğu

Cümle uzunluğu, metnin hızını belirleyen en güçlü, en temel ve en acımasız araç. Çünkü hem okurun bir düşünceyi tamamlaması için gereken süreyi hem de art arda gelen cümleler arasındaki kontrastı doğrudan etkiliyor. Genelgeçer kuralları olmakla birlikte “kısa = hızlı, uzun = yavaş” gibi sabit bir denklemin olmadığını da söyleyebiliriz. Cümlenin yapısı ve çevresindeki cümleler sonucu ciddi biçimde değiştirebiliyor. 

Kısa Cümleler

Kısa cümleler; hız, keskinlik ve şok yaratmak için kullanılır. Okura nefes aldırmazlar, tartışmaya kapalıdırlar ve okurun itiraz etmesine fırsat vermezler. Bu nedenle kısa cümleler gerilim, kararlılık, aciliyet ve vurgu yaratmak için son derece kullanışlıdır. Özellikle art arda kullanıldıklarında olayların birbirini hızla takip ettiği hissini verebilirler:

Kapı açıldı.

İçeri girdi.

Bana baktı.

Sustu.

Burada okurun önüne açıklama yapacak, ayrıntıya dalacak, manzarayı seyredecek fazla alan bırakmıyoruz. Bir olay bitiyor, diğeri başlıyor. 

Ama kısa cümlelerin ilginç tarafı şu ki, hızlandırabildikleri gibi durdurabilirler de.

Uzun bir paragrafın sonunda tek başına duran “Olmadı.” cümlesini düşünün. Okur büyük ihtimalle orada önceki uzun cümlelerin herhangi birinde olduğundan daha uzun süre kalacaktır. Bu yüzden tempo yalnızca cümlenin uzun veya kısa oluşundan değil, çevresindeki yapıyla kurduğu kontrasttan doğuyor. Dolayısıyla kısa cümleyi hızlı cümleden ziyade yüksek kontrast potansiyeline sahip cümle olarak düşünmek daha doğru olabilir.

Uzun Cümleler

Uzun cümleler ise, yazarın okuru bir düşüncenin, bir detayın veya bir tasvirin içinde daha uzun süre tutmak istediği yerlerde kullanılır. Temponun düşmesi gereken, okurun sindirmeye ihtiyaç duyduğu durumlarda uzun cümleler kurtarıcımız.

Bir düşünceyi açabilirsiniz, birbirine bağlı birkaç fikri aynı yapı içinde tutabilirsiniz, ayrıntı ekleyebilir, neden-sonuç ilişkisi kurabilir, açıklamanın katmanlarını üst üste bindirebilirsiniz ve bütün bunları yaparken okuru tek bir düşüncenin içinde biraz daha uzun süre tutabilirsiniz. 

Uzun cümle doğal olarak daha fazla malzeme taşıdığı için okurun işlem yapmasını gerektirebilir ancak fikirler birbirini doğal biçimde takip ediyorsa oldukça hızlı da okunabilir.

Örneğin:

“Tabii siz anneleri tarafından size emanet edilen çocuklara her bakımdan yetersiz gördüğünüz bir kadının annelik etmesine şiddetle karşısınız ama…”

Cümle kısa değil. Kesintisiz, nefessiz ve taşıdığı o müthiş gerilimi okurun boğazından aşağı boca ediyor. Tek bir nefeste okunacak kadar pürüzsüz ama okurun zihnini kilitleyecek kadar da ağır…

Metnin temposuna müdahale etmenin en kolay yollarından biri cümle uzunluğuyla oynamak. Cümleyi uzatırsınız. Kısaltırsınız. Bazen tek kelimede bırakırsınız. 

Bitti.

Aynı Uzunluktaki Cümlelerin Arka Arkaya Gelmesi

Kısa veya uzun fark etmez; aynı uzunlukta ve benzer yapıda kurulan cümlelerin arka arkaya gelmesi metinde anında monotonluk yaratır ve mekanik hissettirir. Asıl ritim sorunu çoğu zaman cümlelerin kısa veya uzun olmasından değil, hepsinin yaklaşık aynı boyda olmasından çıkar.

Birkaç benzer uzunlukta cümle yazalım. Hepsi düzgün ve anlaşılır olsun. Gramer hatası da yapmayalım. Cümleleri aynı tempoda sürdürelim. Biraz daha böyle devam edelim. Şimdi bir tane daha yazalım. Biraz sıkıcı olmaya başladı. İçerik yeni olsa da biçim artık alışıldık.

Bu yüzden iyi ritmin temel ilkelerinden biri varyasyon. Uzun bir cümlenin ardından kısa bir cümle gelebilir. Sonra orta uzunlukta iki cümle. Ardından açıklama isteyen daha geniş bir yapı. Sonra bir es. Bu değişiklikler bilinçli olduğunda metin organik bir hareket kazanmaya başlıyor.

Nasıl konuşuyorsak öyle yazmalıyız aslında. Heyecanlandığımızda hızlanıyoruz. Bir şeyi açıklarken uzatıyoruz. Emin olduğumuzda kısa konuşuyoruz. Düşünürken duruyoruz. Önemli bir şey söylemeden önce bazen susuyoruz.

Gary Provost ve Beş Kelimelik Cümleler

Amerikalı yazar Gary Provost, meşhur “Beş Kelimelik Cümle” örneğinde ritmin nasıl oluştuğunu o kadar iyi anlatır ki, ritmi neredeyse kanlı canlı görebilirsiniz. Provost sadece bize cümle uzunluklarını değiştirmenin önemini anlatmıyor; bunu bedenimize de hissettiriyor.

“Bu cümlenin beş kelimesi var. İşte beş kelime daha burada. Beş kelimelik cümleler gayet iyidir. Ama art arda gelince monotonlaşırlar. Şimdi neler olduğunu dikkatle dinleyin. Yazı giderek sıkıcı olmaya başlıyor. Sesi tekdüze biçimde sürüp gidiyor. Sanki takılmış bir plak gibi. Kulak biraz da çeşitlilik ister.

Şimdi dinleyin. Cümle uzunluklarını değiştiriyorum ve müzik yaratıyorum. Müzik. Yazı şarkı söylüyor. Hoş bir ritmi, bir kıvraklığı, bir armonisi var. Kısa cümleler kullanıyorum. Orta uzunlukta cümleler de kullanıyorum. Ve bazen, okurun dinlendiğinden emin olduğumda, onu hatırı sayılır uzunlukta bir cümlenin içine çekiyorum; enerjiyle yanan, bir kreşendonun tüm ivmesiyle, davulların gümbürtüsüyle, zillerin çarpışmasıyla giderek yükselen ve “Bunu dinle, bu çok önemli,” diyen seslerle dolu bir cümlenin içine. 

Bu yüzden kısa, orta ve uzun cümleleri birlikte kullanın. Okurun kulağına hoş gelen bir ses yaratın. Sadece kelimeler yazmayın. Müzik yazın.”

Yani Yazarken Kelimeleri mi Sayacağız?

Hayır tabii ki. Herhangi bir metni yazarken durup durup cümlelerin kaç kelimeden oluştuğunu sayamazsınız elbette. Yani sayabilirsiniz de, akıcı bir şekilde yazmanız mümkün olmaz bu şekilde. Zaten amaç da metni cetvelle ölçüp milimetrik hesaplamalar yapmak değil. Yeterince egzersiz yaparsanız bir noktadan sonra bazı cümlelerin fazla uzadığını, bazılarının gereğinden erken bittiğini, bazı paragrafların aynı tempoda fazla uzun süre yürüdüğünü ister istemez duymaya başlarsınız. 

Bu kulak dolgunluğu oluştuktan sonra düzenleme aşamasında zaten yapıya müdahale edebilirsiniz. Bu noktada yapılabilecek en basit kontrol, ilk taslak bittikten sonra cümle uzunluklarına topluca bakmak. Art arda benzer uzunlukta ve benzer yapıda birkaç cümle varsa bazılarını birleştirmek, bazılarını bölmek veya vurgulanmasını istediğiniz cümleyi diğerlerinden belirgin biçimde ayırmak yeterli olabilir. Siz yapmazsanız editörünüz yapar zaten, merak etmeyin. 

Cümle uzunluklarıyla bir ritim oluşturmak en basit ve takip edilebilir yöntemlerden biri ama sonraki yazılarda biraz vites yükseltelim. Çünkü cümlenin içinde kelimelerin hangi sırayla dizildiği, kaç fikrin aynı anda verildiği, seçtiğiniz kelimelerin ne kadar tanıdık olduğu ve hatta ağızdan ne kadar kolay çıktıkları da temponun bir parçası. Bir sonraki yazıda sözdizimi, kelime düzeyinde tempo ve fonetik tempo konularına girip işin biraz da mutfağında zaman geçiririz. Sonrası Allah kerim…

O zamana kadar yazdıklarınızı mutlaka sesli okuyun. Eğer kulağınıza tık tık tık vuran mekanik bir metronom sesi geliyorsa o yapıyı değiştirin. Özellikle 3-4 cümle art arda aynı uzunlukta geliyorsa oraya bir kez daha bakın. Cümle uzunluğunu bilinçli değiştirmek için önce tekrar eden düzeni fark etmek gerekiyor. Güzel güzel yazılarınız ziyan olmasın, fark ettiğiniz anda kısaltın, uzatın, bozun. 

Sürçü lisan ettiysek affola. Bir sonraki yazıda görüşmek üzere, hoşça kalın, esen kalın.